D r . C e n g i z S a l t a o ğ l u
ANADOLU ESKİ TÜRK RUNİK YAZITLARI
ORDU’NUN MESUDİYE İLÇESİ ESATLI KÖYÜ’NDEKİ ESKİ TÜRK RUNİK KAYA YAZITLARI
Ordu’nun Mesudiye İlçesi Esatlı Köyü’nde yukarıda genel görünümü izlenen bir kaya resimleri ve yazıtlar alanı bulunmaktadır (Fotoğraf: Servet Somuncuoğlu). Üzerinde bugüne dek hemen hiçbir bilimsel çalışma yapılmamış bulunan bu alanla ilgili olarak 2003 yılında Arkeoloji ve Sanat Dergisi’nin 115-117 (Temmuz-Aralık) sayısında Nezih Başgelen tarafından fotoğraflar eşliğinde kısa bir tanıtma yazısı yayımlandı. Nezih Başgelen’in kaya resimleri ve özellikle de yazıtlarla ilgili olarak herhangi bir yorum ya da çözümlemede bulunmadığı bu kısa tanıtma yazısından üç yıl sonra, 2006 yılında, alan, TRT kurumunda yapımcı-yönetmen ve aynı zamanda araştırmacı Servet Somuncuoğlu tarafından ziyaret edilerek ayrıntılı biçimde görüntülendi. Bu alan 2007 yılında, yapımcısı Servet Somuncuoğlu olan ve TRT 2’de yayınlanan “Karlı Dağlardaki Sır” adlı belgesel içerisinde kamuoyuna tanıtıldığı gibi, 2008 yılı içinde yayımlanan ve yine aynı araştırmacıya ait, “Sibirya’dan Anadolu’ya Taştaki Türkler” adlı anıtsal kitapta yeniden bilim dünyasının ilgisine sunuldu. Kitabın adında da dışa vurulduğu gibi, Sibirya’dan Anadolu’ya, Asya’nın çeşitli yerlerindeki kaya resimleriyle pek çok ortak ve benzer yanlar sergileyen çok sayıda kaya resminin bulunduğu bu alanda bir şey Somuncuoğlu’nun özellikle dikkatini çekmişti. Bu, onun deyişiyle, “Göktürk harfleriyle yazılmış”, üç satırlık, kısa bir yazıttı. Somuncuoğlu’nun verdiği bilgiye göre, yazıtın runik karakterli ve Göktürk abecesiyle yazılmış olduğu önce Yar. Doç. Dr. İsmail Doğan, daha sonra Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun ve son olarak da, Rusya Bilimler Akademisi Üyesi ve Doğubilimciler Derneği Başkan Vekili ve aynı zamanda, Yenisey Yazıtları konusunda çok önemli ve temel niteliğinde yayımlar yapmış bir bilimadamı olan Prof. Dr. Dimitri D. Vasilyev tarafından doğrulanmıştı. (Ancak, Prof. Vasilyev daha sonra görüşünü değiştirerek, bir okuma ve anlamlandırma vermiyor olmakla birlikte, yazıtın Arami abecesinin bir türüyle yazılmış olduğunu düşündüğünü bildirdi.) Benim söz konusu yazıtın varlığını öğrenişim bir köşe yazısı aracılığıyla oldu. 2007 yılı sonlarında, Yeniçağ Gazetesi’ndeki köşesinde, “Türklüğün Şifreleri Çözüldü” başlıklı, birkaç gün süren ve “Karlı Dağlardaki Sır” adlı belgeselle ilgili tanıtım ve yorumlarına yer verdiği dizi köşe yazısında Aslan Bulut, Servet Somuncuoğlu tarafından 2006 yılında Esatlı’da bulunan ve henüz okunamamış olan, “Göktürk harfleriyle yazılmış”, kısa, gizemli bir yazıttan söz ediyordu. Yaşamımda pek az şeyi bu denli çok merak etmiş olduğumu söyleyebilirim. Hemen yazıtın bir fotoğrafını bulmak umuduyla GenelAğı taramaya başladım. İyi bir şans sonucu Somuncuoğlu, belgesel çalışması sırasında çektiği bütün öteki fotoğraflarla birlikte, Esatlı yazıtının bir fotoğrafını http://www.diabanktmc.com adlı bir ağyerinde genel kullanıma sunmuştu. Fotoğrafı indirip incelediğimde büyük bir şaşkınlığa uğradım. Yazıt gerçekten de Göktürk (veya Türk runik) abecesiyle yazılmıştı! Hemen bir okuma önerisinde bulunup kendisine ilettiğimde, yazıtın okunması nedeniyle Servet Somuncuoğlu’nun sevinci de benimkinden aşağı olmamıştı. Bunun üzerine, Somuncuoğlu Esatlı’daki öbür yazıtların da fotoğraflarını ileterek onları görme şansına erişmemi sağladı, ve böylece heyecan başladı.
Somuncuoğlu, “Taştaki Türkler” kitabında, Esatlı’yla ilgili bölümde de yazmış olduğu gibi, Esatlı’daki öteki yazıtların Grek, Latin ya da benzeri bir abeceyle yazılmış olduğunu düşünüyordu. Aslında ilk bakışta öyle de görünüyordu. Ancak gerçek başkaydı. Yazıtlardaki abecenin Göktürk (Orhun-Yenisey) abecesinden (bir miktar) farklı olduğu doğruydu. Fakat bu kısmi farkın nedeni, yazıtların Orhun-Yenisey abecesiyle değil, Türk runik yazısının, Kafkaslar, Karadeniz’in Kuzeyi ve Doğu Avrupa’da kullanılmış olduğu bilinen, Batı kolunun bir türüyle yazılmış olmasıydı. Yani, öz bir söyleyişle, yazıtlar Batı Türk runik abecesiyle yazılmıştı. Bu bağlamda, Esatlı yazıtlarının abecesine en yakın Batı Türk runiği türü (tarihte Avrupa Hunlarının bir kolu olan) Sekel(lerin) abecesidir. Nitekim, Esatlı’nın Orhun-Yenisey’den farklı olan bir bölüm yazı iminin ses değerlerini belirlemede Sekel abecesi temel başvuru kaynaklarımdan biri olmuş bulunmaktadır. Şu ana dek, Esatlı’dan toplam 40 tane uzunlu kısalı yazıt okumuş bulunuyorum. Bunlardan 39’u Batı Türk runik abecesiyle yazılmış olup, yalnızca bir tanesi, Servet Somuncuoğlu tarafından 2008 yılında Esatlı’daki ikinci araştırmasında bulunmuş olan bir yazıt, bütünüyle Orhun-Yenisey abecesiyle yazılmıştır. Somuncuoğlu’nun, “Göktürk harfleriyle yazılmış bir yazıt olarak” Esatlı’da ilk keşfettiği, yukarıda uzunca sözünü ettiğim ilk yazıt ise, 23 harfinden 22’si tümüyle Orhun-Yenisey’le ortak olmakla birlikte, bir harfi Batı runiğine ait olduğundan, Batı Türk runik abecesiyle yazılmış bulunmaktadır. Esatlı yazıtları eski Türk kamlık inanışının izlerini taşımakta olup genellikle, Ay Tanrısına yönelik adak yazıtları olan dilek ve yakarış metinlerinden oluşmaktadır. Yazıtların bir başka ilginç özelliği de, bunların bir bölümüne Eski Türk düşünüş ve inanışında dinsel ve felsefi anlamları olan “Yön Damgasının” eşlik ediyor oluşudur. Yazıtların dili Genel Türkçeyle uyumlu olup sözcükbaşı /c-/’nin varlığı nedeniyle Eski Oğuz-Kıpçak Türkçesine aittir. Yazıtların dil özellikleri ve olası tarihlendirmesiyle ilgili öz bilgilere aşağıdaki ilgili bağlantılardan ulaşılabilir.
2008 yılı içinde araştırmacı Servet Somuncuoğlu tarafından Ankara Güdül İlçesi Salihlerobası köyü kırsalında, bu köyden, Somuncuoğlu’nun Sibirya’dan Anadolu’ya kaya resimlerini konu edinen “Karlı Dağlardaki Sır” adlı belgeselini izledikten sonra, “bizim köyde de bu resimlerden var” diyerek harekete geçen Cemil Söylemezoğlu adında, konuya meraklı bir kişinin bildirmesi ve kılavuzluğuyla iki ayrı kaya resimleri ve yazıtlar alanı daha bulundu. Bu alanın da tanıtımı Somuncuoğlu tarafından Atlas Dergisinin Nisan 2009 sayısında yapılmış olup genel ve bilimsel kamuoyunun ilgisine sunulmuş bulunuyor. Tarafıma iletmiş olduğu yüksek nitelikli profesyonel fotoğraflar sayesinde alanı yakından tanıma ve ön inceleme olanağı sağlamış olduğu için kendisine teşekkürlerimi sunuyorum. Ankara Güdül Salihlerobası köyündeki, kaya resimleriyle iç içe, yan yana durumdaki yazıtların Esatlı’dan farklı olarak en çarpıcı yönü bunların bütünüyle Orhun-Yenisey abecesiyle yazılmış olmalarıdır. Bu alandan şu ana dek 18 yazıt saptamış ve okumuş bulunuyorum. Burada bu yazıtların da bir tanesine, örnek olarak yer veriyorum; ölmüş bir kişinin (bir avcının) ruhuna, Tanrı’ya iletilmesi istenen bir dilek için armağan sunulmasıyla ilgili olan bu yazıta, “Ankara I” başlığıyla, buradan ve aşağıdaki ilintili bağlantısından ulaşılabilir. Bu yazıtlar ve bulundukları kaya resimleri alanının önümüzdeki zamanda Servet Somuncuoğlu ile birlikte tarafımızdan ortak yayım konusu yapılacağını duyurmak istiyorum.
Burada Esatlı yazıtlarından 27 tanesine yer vermiş bulunuyorum. Bu yazıtlara aşağıdaki küçültülmüş görüntüleri üzerine tıklayarak ulaşılabilir. Kalan 13’üyle birlikte tüm yazıtların önümüzdeki zamanda daha ayrıntılı işlenme ve yazımıyla birlikte yayım konusu olacağını umuyorum.
Dr. Cengiz Saltaoğlu
Görüş ve Yorumlarınız İçin İletişim: cengizsalt@yahoo.com
Esatlı Yazıtlarının Dili Hakkında
Esatlı Yazıtlarındaki Dilin Eskiliği Hakkında
Esatlı Yazıtlarında Ay Tanrısının Erkek Bir Tanrı Oluşu Hakkında: “Ay Baba”
Esatlı Yazıtlarıyla İlgili Kimi Önemli Noktalar Hakkında
Türk Runik Yazısının Okuma Kuralları Hakkında
Esatlı VIII Esatlı IX Esatlı X
Esatlı XV Esatlı XVI Esatlı XVII
Esatlı XX Esatlı XXI Esatlı XXII
Esatlı XXIII Esatlı XXIV Esatlı XXV
Türk Türük Türkler Türklük türkün türkten türke ait Türk yazıtları Türk kitabeleri yazıt yazıtlar runik yazıtlar kitabe kitabeler runik kitabeler eski türk yazıtları eski türk kitabeleri orhun yazıtları orhon kitabeleri yenisey bilge kağan kül tigin köl tigin yollug tigin yenisey yazıtları yenisey kitabeleri göktürk köktürk göktürk yazıtları göktürk kitabeleri köktürk yazıtları köktürk kitabeleri köktürük köktürükçe türk kültürü anadolu türk kültürü türk tarihi anadolu türk tarihi kadim türk tarihi türkoloji türkolog türklük bilgisi türklükbilim eski anadolu tarihi türkiye tarihi türkiye türkleri türkçe türk dili türk dilleri eski türk yazısı tarihi türk yazısı runik yazı runik türk yazısı asya orta asya kaya resimleri anadoludaki kaya resimleri ordudaki yazıtlar ordudaki kitabeler malazgirt savaşı malazgirtten önce ankaradaki yazıtlar ankaradaki kitabeler türk kültür tarihi türk tarihinde anadolu eski türkler türk coğrafyası anadolu türklüğü dilbilim türk dilbilimi türk yazısı türk ülküsü oğuz oğuzlar oğuz türkleri kıpçak kıpçaklar kıpçak türkleri oğuz-kıpçak oğuz-kıpçak türkleri eski türklerde mezar taşı kitabeleri kaya yazıtları kaya kitabeleri yazılı taş yazılı taşlar öntürk öntürkçe ön türk ön türkçe erken türk tarihi öntürk tarihi kazım mirşan kayaüstü resimler karadeniz karadeniz bölgesi karadeniz bölgesinin tarihi karadeniz bölgesinin tarihi altyapısı din dinler tarihi eski türk dini kam kamlık şaman şamanlık şamanizm eski türklerde şamanizm eski türklerde kamlık şamanizm inancı şamanizm inançları inanışları eski türklerde şamanizm inançları inanışları ay ay tanrısı ay kültü eski türklerde ay kültü ay tapımı altay altaylar altay dağları türk milliyetçiliği altaylardan anadoluya hun hunlar hun türkleri avrupa hunları asya hunları hun imparatorluğu mete mete han oğuz han dede korkut oğuznameleri hikayeleri oğuzname alfabe alfabeler tarihi türk alfabesi runik alfabe türk runik alfabesi eski türk alfabesi runik türk alfabesi abece eski türk abecesi abaça türk abaçası göktürk imparatorluğu köktürk imparatorluğu lisan eski türk lisanı eski lisan milat milattan önce milattan sonra MÖ MS türkiye türkçesi anadolu türkçesi türkiye tarihi türkiye türkçesinin tarihi türk gelenekleri ananeleri görenekleri türk töresi destan türk destanları destanlarımız türk adı ordudaki ordu’daki yazıtlar ordudaki ordu’daki kitabeler mesudiyedeki mesudiye’deki yazıtlar mesudiyedeki mesudiye’deki kitabeler esatlıdaki esatlı’daki yazıtlar esatlıdaki esatlı’daki kitabeler ankaradaki ankara’daki yazıtlar ankaradaki ankara’daki kitabeler